„Człowiekowi można odebrać wszystko z wyjątkiem jednego: ostatniej z ludzkich swobód, wyboru własnej postawy w każdych okolicznościach” – pisał Viktor Frankl. Te słowa nie były czystą teorią akademicką. Frankl sformułował je po przetrwaniu kilku niemieckich obozów koncentracyjnych, w tym Auschwitz. W najciemniejszych momentach ludzkiej historii udowodnił, że nawet gdy człowiek zostaje obdarty z wszelkiej zewnętrznej wolności, godności i posiadania, zachowuje wewnętrzny obszar, w którym sam decyduje, jak ustosunkuje się do swojego losu.

„Człowiekowi można odebrać wszystko z wyjątkiem jednego: ostatniej z ludzkich swobód – wyboru własnej postawy w każdych okolicznościach.”

— Viktor E. Frankl

1. Doświadczenie obozu a narodziny logoterapii

Urodzony 26 marca 1905 roku w Wiedniu, Frankl przed wojną był cenionym psychiatrą i neurologiem, pracującym m.in. z osobami z głęboką depresją oraz tendencjami samobójczymi. Już w latach 30. zaczął formułować zręby koncepcji koncentrującej się na ludzkiej potrzebie sensu.

Trafienie do obozu koncentracyjnego wystawiło jego teorie na najcięższą, potworną próbę. W warunkach skrajnego głodu, chłodu, bezprawia i codziennej groźby śmierci Frankl prowadził wnikliwą obserwację psychologiczną, zarówno siebie, jak i współwięźniów.

Kluczowe odkrycie z obozu:

Frankl zauważył tam prawidłowość o przełomowym znaczeniu dla współczesnej psychologii: największe szanse na przetrwanie mieli nie ci najsilniejsi fizycznie, lecz ci, którzy mieli powód, by żyć, czyli cel, do którego chcieli dążyć po wyzwoleniu, misję do dokończenia lub ukochaną osobę, do której pragnęli powrócić. Jak często powtarzał za Nietzschem: „Ten, kto ma 'po co' żyć, zniesie niemal każde 'jak'”.

Po wojnie Frankl rozwinął logoterapię (od greckiego logos – sens, słowo, rozum) – nurt terapii egzystencjalnej, nazywany trzecią wiedeńską szkołą psychoterapii (obok psychoanalizy Zygmunta Freuda i psychologii indywidualnej Alfreda Adlera).

2. Wola sensu jako główna siła człowieka

Logoterapia zakłada, że główną motywacją człowieka nie jest dążenie do przyjemności (jak u Freuda) ani dążenie do władzy (jak u Adlera), lecz wola sensu (will to meaning). Frankl uważał, że poczucie pustki egzystencjalnej (existential vacuum) jest głównym źródłem współczesnych neuroz, lęków i stanów obniżonego nastroju.

Według logoterapii sens można odnaleźć na trzy główne sposoby:

1. Wartości twórcze

Odnajdywanie sensu przez twórczą pracę lub działanie – stworzenie dzieła, realizację zadań, pasję czy pracę na rzecz innych ludzi.

2. Wartości doświadczeniowe

Odnajdywanie sensu przez głębokie doświadczenie czegoś lub kogoś np. relację miłości, obcowanie ze sztuką czy kontakt z naturą.

3. Wartości postawy

Odnajdywanie sensu przez postawę, jaką przyjmujemy wobec nieuchronnego cierpienia, przekształcając bezsilność w ludzkie zwycięstwo.

3. Logoterapia w walce z kryzysem

Odkrywanie własnego sensu i wartości jest potężną bronią w walce z bezradnością, lękiem i apatią. W obliczu trudnych doświadczeń egzystencjalnych pomaga przesunąć akcent z biernego pytania „Dlaczego mnie to spotkało?” na aktywne „Jak mogę na to odpowiedzieć?”.

Odkrywanie własnego sensu i wartości jest potężną bronią w walce z bezradnością, lękiem i apatią. Zobacz, jak wspieramy pacjentów przechodzących przez trudne momenty życiowe na stronie terapii depresji w Warszawie.

Jak zastosować nauki Frankla w codziennym życiu?

  • Odwróć pytanie do życia: Zamiast zastanawiać się, co jeszcze życie powinno Ci dać, pomyśl, jakiego działania lub postawy życie oczekuje od Ciebie w tym konkretnym momencie.
  • Pielęgnuj „tragiczny optymizm”: Akceptuj obecność trudnych emocji i cierpienia, ale szukaj w nich przestrzeni do wzrostu i nauki.
  • Zadbaj o odpowiedzialność: Pamiętaj, że nawet w najtrudniejszej sytuacji zachowujesz wolność wyboru swojej postawy emocjonalnej.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

Czy zdaniem Frankla każde cierpienie ma sens?

Nie. Frankl podkreślał, że cierpienie samo w sobie nie posiada sensu. Sens ma jedynie nasza odpowiedź na nie czyli, postawa, jaką przyjmujemy wobec nieuniknionego losu. Jeśli cierpieniu można zapobiec, obowiązkiem człowieka jest działanie i usunięcie jego przyczyny.

Czym różni się wola sensu od dążenia do szczęścia?

W logoterapii szczęście nie może być bezpośrednim celem. Jest ono produktem ubocznym urzeczywistniania sensu i wartości. Im bardziej uporczywie gonimy za samym szczęściem, tym bardziej nam ono umyka.

Jak logoterapia pomaga osobom z depresją?

Logoterapia wspiera osoby w depresji w zmniejszaniu poczucia pustki egzystencjalnej. Pomaga odnaleźć osobiste cele i wartości, dając impuls do odbudowania sprawczości oraz nadziei.

Źródła i publikacje naukowe

Poniższe źródła stanowią podstawę merytoryczną artykułu oraz materiał do dalszej lektury:

  • Frankl V.E. (1946) — Człowiek w poszukiwaniu sensu (oryg. „…trotzdem Ja zum Leben sagen: Ein Psycholog erlebt das Konzentrationslager”).
  • Frankl V.E. (1988) — The Will to Meaning: Foundations and Applications of Logotherapy, Meridian.